مقاصد الشريعة
De regels van de islam zijn geen losse voorschriften. Volgens de geleerden dienen zij doelen: het welzijn van de mens in dit leven en het hiernamaals. Deze doelen heten maqasid ash-shari’a.
De vijf beschermde belangen
De geleerden beschrijven vijf belangen die de shari’a beschermt:
- Religie (ad-din)
- Leven (an-nafs)
- Verstand (al-‘aql)
- Nageslacht en eer (an-nasl en al-‘ird)
- Bezit (al-mal)
Zo beschermt het verbod op bedwelmende middelen het verstand, en de regels over handel en eigendom het bezit.
Drie niveaus
- Noodzakelijk (daruriyyat): zonder deze belangen raakt het leven ontwricht.
- Nodig (hajiyyat): wat moeite en ongemak wegneemt, zoals de verlichtingen voor zieken en reizigers.
- Verfraaiend (tahsiniyyat): goede zeden, netheid en wat het leven waardig maakt.
De bijdrage van Maliki-geleerden
De gedachte werd in de Shafi’i-school ontwikkeld door al-Juwayni en al-Ghazali, maar het was de Andalusische Maliki-geleerde ash-Shatibi (overleden 790 H) die haar in al-Muwafaqat tot een volledige leer uitwerkte. In de twintigste eeuw schreven de Tunesiër Muhammad at-Tahir ibn ‘Ashur en de Marokkaan ‘Allal al-Fasi invloedrijke werken over de maqasid.
Dat het juist Maliki-geleerden waren, is niet toevallig. De school werkte al met principes als het algemeen belang (maslaha mursala) en het afsluiten van schadelijke middelen (sadd adh-dhara’i), die direct met de doelen van de shari’a samenhangen.
Wat de maqasid niet zijn
De doelen van de shari’a zijn geen vrijbrief om duidelijke teksten opzij te zetten. Zij helpen de geleerde om de teksten beter te begrijpen, nieuwe vragen te beantwoorden en bij botsende belangen een afweging te maken. Daarom worden zij altijd gebruikt binnen de methode van de school.
Betekenis vandaag
Bij nieuwe vragen, bijvoorbeeld over medische behandelingen, financiële producten of het leven als minderheid in Nederland, bieden de maqasid een kader om zorgvuldig te wegen. Daarover meer in onze pagina over de methodologie.