Kennisbank · Geschiedenis · Tijdlijn · Methodologie · Geleerden · Boeken · Begrippen · Veelgestelde vragen

De Maliki-rechtsschool is de oudste nog bestaande rechtsschool van de soennitische islam en is genoemd naar imam Malik ibn Anas (93 tot 179 na de hidjra). Op deze pagina volgt u haar weg van Medina, de stad van de Profeet, naar Egypte, Kairouan, al-Andalus, Fes en West-Afrika, en uiteindelijk naar Nederland.

1. Medina als bakermat

Na het overlijden van de Profeet bleven veel van zijn metgezellen in Medina wonen. Daar ontstond een levende traditie van kennis en praktijk. Metgezellen als ‘Umar ibn al-Khattab, ‘Abdullah ibn ‘Umar, Zayd ibn Thabit en ‘A’isha, moeder van de gelovigen, gaven hun kennis door aan de volgende generatie.

In die tweede generatie waren de zeven juristen van Medina beroemd: Sa’id ibn al-Musayyib, ‘Urwa ibn az-Zubayr, al-Qasim ibn Muhammad, Abu Bakr ibn ‘Abd ar-Rahman, Kharija ibn Zayd, ‘Ubaydullah ibn ‘Abdullah ibn ‘Utba en Sulayman ibn Yasar. Hun kennis vormt de onmiddellijke achtergrond van de school van Malik.

2. Imam Malik en zijn kring

Imam Malik bracht deze erfenis bijeen. In zijn Muwatta verbond hij de hadith van de Profeet met de uitspraken van de metgezellen en de praktijk van Medina (‘amal ahl al-Madina). Hij onderwees ruim vijftig jaar in de Moskee van de Profeet, en leerlingen kwamen naar hem toe uit Egypte, Irak, Noord-Afrika en al-Andalus. Lees meer in Wie was imam Malik ibn Anas?

3. Verspreiding over de islamitische wereld

Egypte

In Egypte werd de school verspreid door ‘Abd ar-Rahman ibn al-Qasim (overleden 191 H), ‘Abdullah ibn Wahb (197 H), Ashhab (204 H) en ‘Abdullah ibn ‘Abd al-Hakam (214 H). Vooral Ibn al-Qasim werd belangrijk: zijn overlevering van Maliks opvattingen werd later de maatstaf binnen de school.

Ifriqiya en Kairouan

Asad ibn al-Furat (213 H) bracht vragen en antwoorden van Ibn al-Qasim mee naar Kairouan. Sahnun (240 H) reisde daarop zelf naar Egypte, legde de vragen opnieuw aan Ibn al-Qasim voor en schreef zo de Mudawwana. Kairouan werd daarmee eeuwenlang het centrum van de Maliki-wetenschap in het westen.

Al-Andalus

Via Ziyad ibn ‘Abd ar-Rahman (Shabtun) en vooral Yahya ibn Yahya al-Laythi (234 H) werd de Maliki-school de school van al-Andalus. Rechters werden uit haar geleerden benoemd. Hier ontstonden grote werken als al-Wadiha van Ibn Habib en al-‘Utbiyya van al-‘Utbi, en later de commentaren van Ibn ‘Abd al-Barr, al-Baji en Ibn Rushd.

Irak

Ook in Irak bestond een sterke Maliki-traditie, met geleerden als al-Qadi Isma’il (282 H) en al-Qadi ‘Abd al-Wahhab (422 H). Zij ontwikkelden vooral de theoretische onderbouwing en de vergelijking met andere scholen.

West-Afrika

Via handelsroutes door de Sahara en de beweging van de Almoraviden bereikte de school West-Afrika. Steden als Timbuktu werden centra van Maliki-geleerdheid, met geleerden als Ahmad Baba at-Timbukti (1036 H).

4. De fases van de school

• Grondlegging (tweede eeuw H): imam Malik en zijn directe leerlingen.
• Verzameling (derde eeuw H): de grote verzamelwerken (dawawin), zoals de Mudawwana, de Wadiha, de ‘Utbiyya en de Mawwaziyya van Ibn al-Mawwaz.
• Ordening en toetsing (vierde tot zesde eeuw H): Ibn Abi Zayd al-Qayrawani bracht de opvattingen samen in an-Nawadir wa-z-Ziyadat en de Risala; geleerden als al-Lakhmi, Ibn Rushd en al-Mazari toetsten en vergeleken de opvattingen.
• Samenvatting (zevende en achtste eeuw H): beknopte handboeken, zoals Jami’ al-Ummahat van Ibn al-Hajib en de Mukhtasar van Khalil, die de sterkste opvattingen vastlegden.
• Commentaren en plaatselijke praktijk (negende eeuw H en later): uitgebreide commentaren op Khalil, en de vastlegging van de rechtspraktijk van Fes (al-‘amal al-fasi).
• Moderne tijd: nieuwe aandacht voor de doelen van de shari’a (maqasid), mede via de Tunesische geleerde Muhammad at-Tahir ibn ‘Ashur, en voor de toepassing van de fiqh in nieuwe samenlevingen.

5. Marokko

In Marokko kreeg de Maliki-school al onder de Idrisiden een plaats. Onder de Almoraviden (elfde en twaalfde eeuw) werd zij de grondslag van recht en onderwijs. De Almohaden legden een andere nadruk en stelden de bronteksten boven de handboeken van de school, maar daarna keerde de Maliki-school volledig terug. De Meriniden bouwden in de veertiende eeuw madrasa’s in Fes, Meknes en Salé, en de Qarawiyyin bleef het hart van het onderwijs.

Een kenmerk van Marokko is de aandacht voor ma jara bihi al-‘amal: de opvatting waarop de rechtspraak in de praktijk is gaan steunen, soms afwijkend van de bekendste opvatting, omdat de omstandigheden dat vroegen. Deze praktijk werd vastgelegd in werken als al-‘Amal al-Fasi van ‘Abd ar-Rahman al-Fasi (1096 H).

في عقد الأشعري وفقه مالك … وفي طريقة الجنيد السالك

In de geloofsleer van al-Ash’ari, de fiqh van Malik, en op het pad van al-Junayd. (Ibn ‘Ashir)

6. Waar de school vandaag wordt gevolgd

De Maliki-school is vandaag de belangrijkste rechtsschool in Marokko, Algerije, Tunesië, Libië, Mauritanië, grote delen van West-Afrika en Soedan, en wordt ook gevolgd in de Golfstaten, onder meer in Koeweit, Bahrein en de Verenigde Arabische Emiraten. In Nederland volgen vooral moslims met een Marokkaanse achtergrond deze school.

Verder lezen: Methodologie, Bekende geleerden en Belangrijke boeken.